Watchdog FAQ

Watchdog to pojedyncza osoba, organizacja pozarządowa lub nieformalna grupa, która podejmuje działania strażnicze, a więc pilnuje tego jak działa władza – zajmuje się monitorowaniem i upublicznianiem działań podejmowanych przez instytucje publiczne lub inne instytucje (także prywatne korporacje) czy też osoby mające wpływ na sferę publiczną, w celu wykrycia nieprawidłowości w ich działaniach. W Polsce określenie „watchdog” funkcjonuje wymiennie ze słowem „strażnik”.

Watchdog’ami są np. dziennikarze śledczy i obywatelscy, blogerzy oraz zwykli obywatele, którym zależy na tym, aby instytucje państwowe i samorządowe działały w sposób przejrzysty i etyczny oraz aby rozważnie dysponowały publicznymi pieniędzmi. W działania strażnicze w Polsce angażuje się coraz więcej osób, co jest zwiazane z rosnącą świadomością społeczną i znajomością praw obywatelskich. Duży wpływ na powstanie tego „efektu watchdog” mają działania edukacyjne i kontrolne podejmowane przez Sieć Obywatelską Watchdog Polska.

Poniżej przedstawiamy wyjaśnienia pojęć kontroli społecznej i działań strażniczych zaczerpnięte z Watchdog Portal. Pełna treść dostępna jest na stronie watchdogportal.pl/czesto-zadawane-pytania/

KONTROLA SPOŁECZNA

  • Czym jest kontrola społeczna?

Kontrola społeczna (czasem nazywana obywatelską) – to sprawdzanie jak działają wszelkiego rodzaju władze i administracja. Czasem też dotyczy ona biznesu i mediów oraz ich praworządności bądź spełniania standardów. To także sprawdzanie jak wydawane są pieniądze z publicznej kasy czy jak realizowane są konkretne przepisy prawa. W kontekście, o którym tu mówimy – politycznym – osoby/grupy/organizacje sprawujące kontrolę społeczną interesuje to, co publiczne, a nie to, co prywatne.

  • Kto może sprawować kontrolę społeczną?

Kontrolę społeczną może sprawować każda osoba, grupa nieformalna, organizacja. W praktyce są to często pojedyncze osoby pytające jak działa władza w ich miejscowości czy jak działają instytucje rządowe – blogerzy, dziennikarze obywatelscy, grupy mieszkańców, organizacje pozarządowe które zajmują się różnymi problemami lub też wyspecjalizowane w temacie. Formy, tematyka i zasięg kontroli będą różniły się, zależnie od możliwości organizacyjnych i czasowych tych podmiotów.

  • Jak ma się kontrola społeczna sprawowana przez obywateli do kontroli sprawowanej przez media?

O mediach często mówi się, że są czwartą władzą, mają kontrolować pozostałe władze. W tym sensie media są watchdogami. Obecnie – gdy coraz więcej jest mediów obywatelskich – coraz mniejsze znaczenie mają jakiekolwiek rozróżnienia. Zazwyczaj jednak rolą mediów w większej mierze jest nagłaśnianie wyników badań, podczas gdy obywatele – mniej uzależnieni od realiów rynku – mogą dokładniej, bardziej systematycznie i trwale badać wybrane zagadnienia.

DZIAŁANIA STRAŻNICZE

  • Co to są działania strażnicze?

Działania strażnicze to nazwa, której używa się do opisania bardziej systematycznych działań z zakresu kontroli społecznej. O kontroli społecznej mówimy w zasadzie w każdym przypadku gdy obywatele interesują się tym, jak działa władza. W działaniach strażniczych zakłada się istnienie stałego zainteresowania i systematycznego badania jakiegoś tematu lub instytucji, czyli monitoringu.

  • Jaki jest cel działań strażniczych?

Celem działań strażniczych jest poprawianie funkcjonowania administracji i podnoszenie poziomu odpowiedzialności i zgodności z prawem działań wszelkich władz. Sprawdzanie jaka jest rzeczywistość w obszarze zainteresowania strażników jest niezbędnym, ale też zaledwie wstępnym działaniem. Chodzi o to, aby po stwierdzeniu ewentualnych problemów podejmować działania naciskające na władze i administrację, aby ta wprowadziła niezbędne korekty i zmiany poprawiające sytuację.

  • Jakie funkcje może sprawować strażnik

Organizacje strażnicze, działające na rzecz ochrony jakiegoś prawa, sprawują w ramach swojej stałej działalności szereg funkcji takich jak alarmowanie, przypominanie instytucjom o ich obowiązkach i dostarczanie wiedzy eksperckiej o tym jak prawo funkcjonuje. Te działania – bez dodatkowych, celowych nacisków prawnych, politycznych lub społecznych – prowadzą do zmiany dopiero w dłuższej perspektywie lub zmiana jest minimalna, dlatego ważne jest wcześniejsze przygotowanie strategii zawierającej różne metody skierowane na spowodowanie działań przez decydentów (oczywiście warto ją dostosowywać do zmieniających się okoliczności). Inaczej wygląda natomiast sytuacja w społecznościach lokalnych. Strażnicy są tam często pojedynczymi osobami, blogerami czy dziennikarzami i zajmują się ochroną szeregu praw. To zazwyczaj jedyne osoby, które obserwują działania władzy i dostarczają innym mieszkańcom informacji o tym, co się dzieje – alarmują gdy środki publiczne wydawane są w nieprawidłowy sposób bądź są podejmowane nieprawidłowe decyzje.

  • Z jakich narzędzi korzysta strażnik?

Strażnik monitoruje (bada, przygląda się) jak wygląda sytuacja w obszarze, który go interesuje. Po stwierdzeniu jakie są problemy i od jakich konkretnych decydentów zależy zmiana, podejmuje działania na rzecz zmiany. Te dzielą się na trzy typy. Prawne – gdy strażnik składa skargi do sądu, do organów kontrolnych, wnioskuje o wprowadzanie nowych rozwiązań na podstawie istniejącego prawa. Polityczne – gdy strażnik odkrywa, że potrzebne jest wprowadzenie nowego prawa lub jego zmiana, aby naprawić sytuację. Wtedy musi zachęcić polityków do działania poprzez rozmowy, spotkania konferencje, przedstawianie ekspertyz. Społeczne/publiczne – gdy do zmiany potrzebny jest nacisk w postaci demonstracji, marszy, masowego wysyłania listów. Czasem też wyróżnia się działania edukacyjne skierowane do decydentów, czyli np. warsztaty skierowane do urzędników.

  • Z jakich praw strażnik korzysta?

Podstawą dla kontroli społecznej/działań strażnika jest jawność działania instytucji publicznych i finansów publicznych. Gwarantuje ją artykuł 61 Konstytucji RP, ustawa o dostępie do informacji publicznej i art. 33 ust. 1 ustawy o finansach publicznych. Dzięki tym prawom strażnik może dowiadywać się jak wygląda badana rzeczywistość. Ważnym prawem jest także wolność wypowiedzi zawarta w artykule 54 Konstytucji RP, dzięki której strażnik może przedstawiać wyniki swoich badań opinii publicznej. W procesie wprowadzania zmian przydatna jest możliwość przystępowania do postępowań sądowych przez organizację społeczną (wynika z art. 33 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Innym narzędziem jest składanie skarg i wniosków w sprawie działania instytucji – prawo to wynika z art. 63 Konstytucji oraz art. 221 Kodeksu Postępowania Administracyjnego. Czasem można skorzystać z prawnych możliwości wprowadzania zmian dopiero po zorganizowaniu poparcia innych osób np. poprzez referenda, wysłuchanie publiczne, petycje, inicjatywy ustawodawcze i uchwałodawcze, inicjatywy lokalne.

Więcej informacji na http://watchdogportal.pl/czesto-zadawane-pytania/

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *